A ka ardhur koha për një kurs fiks euro-lek?

Shqipëria po përjeton një paradoks ekonomik. Leku është forcuar ndaj euros, ndërsa një pjesë e industrisë dhe bizneseve eksportuese përballen me vështirësi. Kjo është pyetja që duhet të shpërndahet sot, përtej statistikave optimiste dhe deklaratave politike.

Forcimi i lekut ka ndihmuar në frenimin e çmimeve të importeve dhe në lehtësimin e kostos së kredive në euro. Por ka edhe një anë tjetër. Një sipërmarrës shqiptar që eksporton në Evropë merr gjithnjë e më pak lekë për të njëjtin faturë në euro, ndërkohë që pagat, taksat dhe shpenzimet e tij në Shqipëri nuk ulen automatikisht.

Kështu, ajo që është përfitim për një pjesë të ekonomisë mund të kthehet në vështirësi për pjesën tjetër. Problemi nuk është vetëm monetar. Ai lidhet me modelin ekonomik që Shqipëria ka ndërtuar: një ekonomi ku turizmi, ndërtimi, pasuritë e paluajtshme dhe hyrjet e valutës kanë marrë peshë të konsiderueshme, ndërsa zhvillimi i industrisë dhe prodhimit me vlerë të shtuar mbetet një sfidë.

Në këtë debat nuk mund të lihet jashtë as ekonomia e formale. Transparenca mbi origjinën e kapitaleve dhe mënyrën se si ata hyjnë në treg është një çështje që kërkon vëmendje institucionale.

Pikërisht këtu përvoja kroate meriton vëmendje. Para se të adoptonte euron në janar 2023, Kroacia ndoqi për dekada një politikë të stabilitetit të kundër monedhës europiane. Banka Qendrore Kroate administronte luhatjet e kursit, duke krijuar parashikueshmëri për bizneset dhe sistem financiar.

Kroacia nuk kishte fillimisht një kurs fiks ligjor, por një politikë të qëndrueshme monetare që më pas u lidh me procesin e integrimit në eurozonën. Përse Shqipëria të mos e shqyrtojë një rrugë të ngjashme?

Një propozim konkret për debatin është vendosja e kursit 1 euro = 100 lekë, me synimin për ta mbajtur të qëndrueshëm dhe për ta lidhur politikën monetare me perspektivën e ardhshme të adoptimit të euros. Në krahasim me nivelin rreth 91 lekë për euro, ky ndryshim do të sigurojë eksportuesve më shumë lekë për të ardhurat e tyre në euro. Do të krijojë gjithashtu një pikë referimi të qartë për kontratat dhe planifikimin e investimeve.

Por një vendim i tillë nuk do të ishte pa kosto. Euro më e shtrenjtë do të rriste çmimin në lekë të shumëve importeve dhe barrën e familjeve me kredi në euro. Banka e Shqipërisë do të duhej të garantonte qëndrueshmërinë e kursit, duke marrë përsipër përgjegjësi të reja monetare.

Prandaj, kursi 100 lekë nuk mund të shpallet një zgjidhje e provuar vetëm sepse është i thjeshtë dhe i kuptueshëm. Ai duhet të ballafaqohet me pasojat për qytetarët, bizneset dhe financat publike.

Por as ruajtja e politikës aktuale nuk duhet konsideruar një përgjigje që nuk vihet në diskutim. Këtu fillon përgjegjësia politike.

Qeveria duhet të shpjegojë çfarë modeli ekonomik synon të ndërtojë dhe si do ta mbështesë prodhimin vendas. Banka e Shqipërisë duhet të argumentojë publikisht përfitimet dhe kufizimet e regjimit aktual të këmbimit, si dhe alternativat e mundshme.

Në fund të fundit, Shqipëria është një ekonomi e vogël, e lidhur ngushtë me tregjet europiane dhe me përdorim të gjerë të euros. Perspektiva e integrimit europian e ben të arsyeshëm diskutimin edhe për të ardhmen e saj monetare.

Problemi këtu, nuk është vetëm sa lekë duhet të kushtojë euro. Problemi është se çfarë ekonomie dëshiron të ndërtojë Shqipëria dhe çfarë politike monetare mund t'i shërbejë atij. Kursi fiks 100 lekë për euro është një alternativë që meriton analizë publike, jo një formulë që duhet pranuar pa debat. Përvoja kroate tregon se stabiliteti valutor mund të jetë pjesë e një strategji afatgjatë drejt euros, por edhe se një kurs fiks është një çështje komplekse që duhet të trajtohet me kujdes.