Pabarazia dhe kultura: një lidhje e thellë

Gjatë viteve të fundit, imazhet që kanë mbërritur nga Milano, Parisi, Limoges, Tirana dhe Madridi kanë treguar t’i rinj, disa prej tyre në moshë shumë të re, që brenda pak minutash kalojnë nga kundërshtimi te dhuna. Për këtë nuk mund të ketë asnjë paqartësi. Shkatërrimet dhe përplasjet me forcat e rendit janë të pajustifikueshme dhe një shtet demokratik nuk mund t’i tolerojë. Megjithatë, ata që mbajnë përgjegjësi publike nuk mund të kufizohen vetëm te dënimi i këtyre veprimeve. Drejtësia do të bëjë punën e saj. Na takon ne të kuptojmë nga buron ky zemërim dhe çfarë mund të bëjmë që ai të mos gjejë mënyrë për t'u shprehur në këtë mënyrë.

Një pjesë e përgjigjes e njoh nga përvoje ime profesionale. E drejta e punës lindi për të rivendosur ekuilibrin në një marrëdhënie mes palëve të pabarabarta dhe, për më shumë se një shekull, është përpjekur ta trajtojë këtë pabarazi brenda marrëdhënies kontraktore, përmes pagave, orarit të punës dhe sigurisë. Sot, megjithatë, pabarazia vendimtare krijohet shumë më herët. Ajo lind gjatë viteve kur një i ri fiton, ose nuk arrin të fitojë, mjete të nevojshme për të kuptuar botën në të cilën do të hyjë. Ata që hyjnë në tregun e punës pa këto mjete janë tashmë pala më e dobët, ende pa nënshkruar asnjë kontratë. Asnjë mbrojtje e mëvonshme nuk mund ta kapë plotësisht këtë hendek.

Këto mjete kanë një emër të lashtë: kultura. Nuk e kam fjalën për erudicionin dhe as për një privilegj që u përkët përkët pak njerëzve. Kam fjalën për aftësinë për të interpretuar realitetin, për t’u dhënë emër ndjenjave, për të dalluar informacionin nga manipulimi, për të përfytyruar një vend dhe një rrugë për veten në shoqëri. Pa këto baza, një i ri nuk arrin as ta vërë veten në pikëpyetje. Ai mbetet në mëshirën e asaj që ndodh rreth tij. Sot, kjo hapësirë është kryesisht dixhitale, ku bota virtuale ia zë vendin realitetit dhe algoritmet percaktojnë se çfarë duhet të deshirojë.

Gjatë shumë viteve të përvojës sime në tryezat e negociatave kam nxjerrë një mësim: nuk fiton gjithmonë ai që ka të drejta. Fiton ai që arrin ta provojë se ka të drejta. Dhe për ta bërë këtë nevojiten fjalët. Ata që nuk i zotërojnë fjalët nuk mund të mbrohen, nuk mund të marrin pjesë dhe as të protestojnë në mënyrë qytetare. Në fund, u mbeten vetëm gjestet. Pikërisht këto pamë në rrugë.

Për këtë arsye flas për një mirëqenie gjeneruese, për një sistem të mbrojtjes sociale që nuk pret derisa të shfaqet nevoja për të ndërhyrë, por e parashikon atë, duke u dhënë njerëzve mundësinë të veprojnë vetë. Kultura përbën themelin e këtij sistemi, sepse i mundëson individit të ushtrojë të drejtat e tij. Të kuptosh një kontratë, të zgjedhësh një punë, të lexosh një fletëpage apo të identifikosh një abuzim janë veprime që kërkojnë mjetet e duhur.

Por kultura bën edhe më shumë. Ajo e mëson një të ri të menduar, e rikthen në komunitet kur është larguar prej tij dhe e integron kur vjen nga shtresat e margjinalizuara. Ajo gjithashtu e ndihmon të ngrihet, sepse i jep mundësinë të zbulojë se vlera e tij është më e madhe nga sa mund ta ketë bërë të besojë pozita e tij fillestare.

Kushtetuta e kishte parëkët këto drejtim. Neni 3 i ngarkon Republikës detyrën të heqë pengesat që kufizojnë zhvillimin e plotë të individit dhe pjesëmarrjen efektive të të gjithë punonjësve në jetën e vendit. Zhvillimi personal dhe puna për mendur në të njëjtin fjalë, dhe kjo nuk është rastësi. Pa të parin, e dyta mbetet një e drejtë vetëm në letër.