"Sistemi që hëngri bijtë e vet": Mevlan Shanaj për artistët që u persekutuan nën regjimin komunist

Regjisori Mevlan Shanaj sjell në vëmendje një nga tragjeditë e historisë së artit shqiptar gjatë regjimit komunist. Ai përmes dëshmive historike dhe një shembulli familjar përshkruan klimën e frikës dhe pasigurisë së asaj kohe, kur as kontributi në luftë dhe as bindjet politike nuk garantonin mbrojtje nga ndëshkimi i regjimit.

Viktor Stratobërdha, Mihal Luarasi, Kujtim Spahivogli, Petro Marko dhe Mandi Koçi janë emra që përjetuan përplasjen tragjike me regjimin komunist. Disa prej tyre kishin marrë pjesë në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, të tjerë kishin besuar te idealet e komunizmit, por angazhimi i tyre nuk i mbrojti nga përndjekja, burgimi, përjashtimi apo shkatërrimi i jetës personale dhe profesionale.

Drama e Mandi Koçit, pionierit të kamerës në filmin shqiptar, është veçanërisht tronditëse. Ish-partizani komunist fotograf i shtabit te përgjithshëm përfundoi në burg dhe vuajti për vite të gjata, deri në vitet ’80. Pasojat e goditjes së tij prekën edhe familjen, përfshirë bashkëshorten ruse. I moshuar dhe i rrënuar nga vuajtjet, pas daljes nga burgu, ai e mbylli jetën në një azil.

Këto nuk janë thjesht fate individuale. Janë dëshmi të një tragjedie historike, në të cilën sistemi u kthye kundër njerëzve që dikur i kishin shërbyer, duke mos kursyer as kontributin, as talentin, as sakrificat e tyre. Për Petro Markon, Viktor Stratobërdhën kam publikuar diçka në fb ndërsa për Spahivoglin dhe Mandi Koçin po shkruaj për të. Jo vetëm për t’i kujtuar si artiste, por edhe për të dëshmuar për njeriun që fshihej pas emrit të tyre.

Sepse historia e artit nuk shkruhet vetëm me veprat që mbeten. Ajo shkruhet edhe me jetët që u ndërprenë, me talentet që u mohuan dhe me plagët që një sistem la pas. Një sistem që përfundoi duke ngrënë bijtë e vet.