Zimbabve: Çfarë ndodhi kur toka u bë "kapital i vdekur"

Përpara vitit 2000, Zimbabve quhej shpesh "hambari i Afrikës Jugore". Më pas erdhi Programi i Përshpejtuar i Reformës së Tokës (Fast Track Land Reform Programme, FTLRP), i nisur atë vit dhe i formalizuar përmes Ligjit për Përjetësimin e Tokës të vitit 2002. Rreth 4,500 fermerë të bardhë që drejtonin ferma tregtare u larguan nga pronat e tyre. Pjesa më e madhe e tokës iu rishpërnda fermerëve të vegjël sipas modelit A1 dhe një numër i vogël operatorësh të rinj tregtarë sipas modelit A2. Brenda pak vitesh, numri i fermave të madhe tregtare ra me rreth 75%, ndërsa prodhimi kombëtar i drithërave u ul nga 2.15 milionë tonë në periudhën 1999/2000, në 1.57 milionë tonë një vit më pas. Deri në vitin 2004, prodhimi i përgjithshëm bujqësor kishte rënë me rreth 30%. Një vend që më parë eksportonte ushqime u bë i varur nga ndihmat ushqimore. Asgjë nga këto nuk ndodhi sepse toka humbi pjellorinë. Shumica e zotëruesve të rinj kishin vetëm një letër që u jepte të drejtën e përdorimit të tokës ose një kontratë qiraje 99-vjeçare, e cila nuk mund të përdorej si kolateral për kredi, të transferohej apo të mbrohej nga revokimi. Por kjo nuk ishte një mangësi e rastësishme e sistemit. Një strukturë e tillë i mbante përfituesit të varur nga favori politik, në vend që t’i kthente në pronarët e mirëfilltë. Rënia e bujqësisë nuk ishte faktori i vetëm që ndikoi në krizën që pasoi. Shpenzimet thuajse fiskale të Bankës së Rezervës së Zimbabves dhe ndërhyrja në Republikën Demokratike të Kongos e renduan më tej situatën gjatë fillimit të viteve 2000. Megjithatë, humbja e burimit më të madh të valutës së huaj të vendit hoqi rezervën që mund të kishte ndihmuar në përballimin e këtyre goditjeve. Shtypja e parasë për të mbuluar hendekun e shndërroi një krizë serioze në hiperinflacionin që arriti kulmin në vitin 2008. Për shumicën e përfituesve, ajo që prodhoi FTLRP ishte e drejta e përdorimit të tokës pa pronësi të mirëfilltë: ajo që ekonomisti Hernando de Soto e quan "kapital i vdekur", e kthyer në politikë shtetërore. Marrëveshja Globale e Kompensimit e vitit 2020 ende e detyron qeverinë të paguajë 3.5 miliardë dollarë vetëm për përmirësimet e kryera në ferma, një fature që ende nuk është shlyer dhe që nuk përfshin vetë vlerën e tokës. Përllogaritja ekonomike, jo vetëm pronësia Mises argumentonte se problemi themelor i përllogaritjes në një ekonomi socialiste nuk ishte mungesa e vullnetit të mirë, por mungesa e sinjaleve të çmimeve, të cilat i tregojnë një ekonomi nëse burimet po përdoren në mënyrë efikase. Çdo vendim për bujqësinë apo investimet mbështetet mbi pritshmëritë për të ardhmen dhe të drejtat e sigurta të pronësisë i bënë këto pritshmëri të bazuar në një kuadër të parashikueshëm, në vend që t’i kthejë në një bast. Kur pronësia varet nga favori politik, siç ka ndodhur në Zimbabve që prej vitit 2000, ndryshojnë edhe arsyet për të investuar: përse një fermer duhet të mbjellë një kulturë që kërkon vite për të dhënë prodhim, nëse kontrata e tij e tokës mund të revokojë nga një burokrat, në vend që të mbrohet në gjykatë? Sipas autorit, problemi nuk ka qenë asnjëherë mungesa e ambicisë sipërmarrëse. Ajo që ka munguar është siguria institucionale, pikërisht ajo që FTLRP nuk arriti të sigurojë, edhe pse, sipas organizatës, "kjo nuk është një problem i ri për Zimbabve".